Οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις στο Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου άλλαξαν την περιφερειακή ισορροπία με τρόπους που ξεπερνούν κατά πολύ την Τεχεράνη.
Η άμεση συζήτηση εστιάζεται στην κλιμάκωση, την αντιποίνηση, την επιβίωση του καθεστώτος και το μέλλον του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν.
Ωστόσο, οι δευτερογενείς συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν εξίσου καθοριστικές.
Μεταξύ των περιφερειακών δυνάμεων, η Τουρκία αναμένεται να δει το σχετικό στρατηγικό βάρος της να αυξάνεται σημαντικά.
Όταν ένας πόλος περιφερειακής ισχύος εξασθενεί, η αξία των υπόλοιπων ικανών παικτών ανεβαίνει.
Καθώς η ικανότητα του Ιράν να προβάλλει ισχύ μέσω Ιράκ, Συρίας περιορίζεται, η Τουρκία καθίσταται—λόγω γεωγραφίας, στρατιωτικής παρουσίας και μέλους στο NATO—η πιο ικανή μη αραβική μουσουλμανική δύναμη δίπλα σε πολλαπλά θέατρα: Λεβάντε, Καύκασο, Μαύρη Θάλασσα, Κόλπος και Βόρεια Αφρική.
Η τουρκική εξωτερική πολιτική τις τελευταίες δύο δεκαετίες επιδιώκει συστηματικά να μετατρέπει την περιφερειακή αστάθεια σε διαπραγματευτικό πλεονέκτημα έναντι ανταγωνιστικών πόλων.
Η τρέχουσα στιγμή δεν αποτελεί εξαίρεση.
Η Στρατηγική βάθους της Άγκυρας
Η διπλωματία της Άγκυρας είναι σκόπιμα πολυεπίπεδη, θεωρητικοποιημένη υπό τον όρο «στρατηγικό βάθος» από τον πρώην Υπουργό Εξωτερικών Ahmet Davutoğlu και εφαρμοσμένη, παρά τις προσωπικές ρήξεις, από τον Πρόεδρο Erdoğan έκτοτε, σημειώνει σε ανάλυσή του το Modern Diplomacy.
Παρουσιάζει διαφορετικές εκδοχές της Τουρκίας σε διαφορετικά ακροατήρια.
Στην Ουάσινγκτον, εμφανίζεται ως αναντικατάστατη πλατφόρμα NATO—με έδρα το Incirlik, αξιοποιώντας τη Σύμβαση της Μοντρέ στη Μαύρη Θάλασσα και ενσωματωμένη σε πλαίσια αντιτρομοκρατίας.
Στην Ευρώπη, παραμένει το «προσφυγικό φίλτρο», κεντρική δομική συνιστώσα στη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων.
Στη Ρωσία, λειτουργεί ως ενεργειακός διάδρομος και πρακτικός συνομιλητής.
Στην Κίνα, προβάλλεται ως δυτικός άξονας του Middle Corridor που συνδέει Ασία και Ευρώπη.
Στις μοναρχίες του Κόλπου, δείχνει ότι μπορεί να διαχειρίζεται το πολιτικό Ισλάμ ενώ προσφέρει συνεργασίες άμυνας και επενδυτικές ευκαιρίες. Αυτή η ευελιξία αποτελεί τη βασική λειτουργική αρχή της τουρκικής κρατικής στρατηγικής.
Από την αντίσταση στην αστάθεια
Για τέσσερις δεκαετίες, το Ιράν τοποθετούσε τον εαυτό του ως επίκεντρο της «αντίστασης»—αντίθετο στο Ισραήλ, την αμερικανική πρωτοκαθεδρία και τα δυτικο-ευθυγραμμισμένα αραβικά καθεστώτα.
Οι επιθέσεις δεν εξάλειψαν αυτό το αφήγημα, αλλά διατάραξαν τον θεσμικό του άξονα.
Στη Μέση Ανατολή, τα αφηγήματα σπάνια εξαφανίζονται· απλώς μετακινούνται.
Ο ανταγωνισμός τώρα αφορά ποιος θα διαμορφώσει τη μετα-ιρανική εποχή.
Ο Πρόεδρος Erdoğan εδώ και καιρό επιδιώκει να απευθύνεται στον λεγόμενο «Μουσουλμανικό δρόμο». Μέσω θρησκευτικής διπλωματίας, δικτύων μέσων ενημέρωσης και ιδεολογικών συγγενειών με κινήματα όπως η Muslim Brotherhood, η Άγκυρα έχει δημιουργήσει ένα ευρύ επικοινωνιακό οικοδόμημα σε τμήματα του σουνιτικού κόσμου. Αυτό αντανακλά τόσο νεο-οθωμανική νοσταλγία όσο και ψυχρή μεγιστοποίηση του status.
Σε περιόδους κρίσης, η ηθική στάση γίνεται πολιτικό πλεονέκτημα.
Η καταδίκη των ισραηλινών ενεργειών στη Γάζα και των επιθέσεων στο Ιράν βρίσκει απήχηση περιφερειακά, ακόμη και καθώς η Τουρκία παραμένει ενσωματωμένη στο NATO και οικονομικά συνδεδεμένη με τη Δύση.
Διπλή Στρατηγική
Αυτή η διπλή ταυτότητα καθορίζει τη σύγχρονη τουρκική στρατηγική.
Η Άγκυρα μπορεί να καταδικάζει ισραηλινές ενέργειες στο όνομα της αξιοπρέπειας ενώ διατηρεί σιωπηλά σχέσεις εργασίας με Ουάσινγκτον και ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Μετά τις 28 Φεβρουαρίου, αυτή η ισορροπία αποκτά μεγαλύτερη αξία. Η Τουρκία δεν χρειάζεται να πανηγυρίζει για την αδυναμία του Ιράν· αρκεί να μετατρέπει την αστάθεια σε μοχλό πίεσης.
Παράλληλα, ο Erdoğan αντιμετωπίζει σημαντικές εσωτερικές πιέσεις. Η οικονομική ευθραυστότητα και ένα εκλογικό σώμα με ισχυρή συμπάθεια για τη Γάζα και το αφήγημα της αντίστασης διαμορφώνουν το περιθώριο ελιγμών του. Η εξωτερική πολιτική καθοδηγείται από την εγχώρια πολιτική, και η γραμμή μεταξύ στρατηγικού υπολογισμού και πολιτικής επίδειξης είναι σκόπιμα θολή.
Ανταγωνισμός με το Ισραήλ και η Συρία
Η αδυναμία του Ιράν δεν αυξάνει μόνο την ισχύ της Τουρκίας έναντι της Δύσης· οξύνει και τον δομικό ανταγωνισμό με το Ισραήλ. Στη Συρία, η Τουρκία έχει εδραιώσει επιρροή σε μεγάλα τμήματα της βόρειας χώρας, με χιλιάδες στρατιώτες στην Idlib δίπλα σε τοπικές δυνάμεις. Το Ισραήλ εντείνει τις επιχειρήσεις για να διατηρήσει την ελευθερία δράσης κοντά στα βόρεια σύνορά του.
Έχει αναπτυχθεί μια εύθραυστη «αποσύγκρουση» μεταξύ δύο κρατών που αμφισβητούν το ένα το άλλο, αλλά αποφεύγουν άμεση σύγκρουση.
Η Ιερουσαλήμ μπορεί να χαιρετίσει τη μείωση της ιρανικής επιρροής, αλλά δεν θα δεχθεί έναν Λεβάντε κυριαρχούμενο από μια ενεργητική και αυτοπεποίθηση Άγκυρα. Η στρατηγική αντίληψη του Ισραήλ βλέπει την τουρκική επέκταση από τον Λεβάντε έως τη Βόρεια Αφρική και τον Κόλπο ως στοιχείο εγκλωβισμού.
Ο πόλεμος στη Γάζα ενίσχυσε τη δομική αντιπαλότητα πέρα από την ρητορική.
Η Τουρκία διατηρεί στρατιωτική παρουσία στην κατεχόμενη Κύπρο, βάση στο Qatar και σημαντική παρουσία στη Σομαλία και τη Λιβύη. Η «Blue Homeland» στρατηγική προβάλει ναυτικά δικαιώματα στην Ανατολική Μεσόγειο, περιπλέκοντας ενεργειακά και διασυνδετικά έργα που το Ισραήλ θεωρεί ζωτικά για την Ευρώπη. Ακόμη και χωρίς άμεση εχθρότητα, η γεωγραφία δημιουργεί τριβές. Ο ανταγωνισμός είναι δομικός, όχι λεκτικός.
Κεντρική Ασία και Τουρκική επιρροή
Πέρα από τον Λεβάντε, οι συνέπειες εκτείνονται στην Κεντρική Ασία.
Η Άγκυρα έχει καλλιεργήσει πολιτιστικούς, γλωσσικούς και θεσμικούς δεσμούς μέσω της Organisation of Turkic States, εκπαιδευτικών δικτύων και συνεργασίας στην αμυντική βιομηχανία.
Το Αζερμπαϊτζάν αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο: η στρατηγική θέση του, η στενή σχέση με την Άγκυρα και ο ρόλος του ως κόμβος στον Καύκασο καθιστούν την επιρροή της Τουρκίας στην Κεντρική Ασία συνδεδεμένη με τη γεωγραφία του.
Η αντιπαράθεση για τον διάδρομο Ζανγκεζούρ, που το Ιράν αντιτάχθηκε λόγω φόβου για τουρκο-αζερικό πέρασμα, τώρα αντιμετωπίζει μειωμένη αντίσταση.
Αν οι κυρώσεις και η αστάθεια περιορίσουν το ιρανικό ρόλο, οι τουρκικές επενδύσεις κερδίζουν σχετικό βάρος.
Πυρηνική διάσταση
Οι επιθέσεις στόχευσαν στη μείωση των πυρηνικών δυνατοτήτων του Ιράν.
Ακόμη και αν προκλήθηκαν σοβαρές ζημιές, το αποτέλεσμα είναι αυξημένη αβεβαιότητα.
Ένα πρόγραμμα που οδηγείται βαθύτερα ή ανακατασκευάζεται με περιορισμένους ελέγχους αυξάνει την αδιαφάνεια αντί να μειώνει τον κίνδυνο.
Η Τουρκία αντιμετωπίζει ευαίσθητα ζητήματα πυρηνικής ασυμμετρίας, ειδικά σε σχέση με τις αδήλωτες αλλά γνωστές δυνατότητες του Ισραήλ.
Το Σαουδαραβικό στοιχείο ενισχύει την πίεση· Το Ριάντ έχει δηλώσει ότι θα επιδιώξει πυρηνικό όπλο αν το Ιράν αποκτήσει.
Οι επιθέσεις δεν έλυσαν τη λογική της διάδοσης όπλων.
Η Τουρκία πιθανότατα δεν θα τρέξει προς εξοπλισμό, αλλά μπορεί να επεκτείνει τις πολιτικές πυρηνικές δυνατότητες, να ενισχύσει την ανάπτυξη πυραύλων, να εντείνει συνεργασία με το πυρηνικά εξοπλισμένο Πακιστάν και να καλλιεργήσει τεχνολογικές επιλογές.
Οι επιθέσεις ενισχύουν τη λογική αντιστάθμισης κινδύνου. Παράδοξα, μπορεί να επιταχύνουν τις ίδιες πιέσεις διάδοσης που αποσκοπούσαν να περιορίσουν.
Η σχέση με τη Ρωσία
Οι επιθέσεις αλλάζουν το τρίγωνο Ρωσίας-Τουρκίας-Ιράν που διαχειριζόταν τη συριακή διπλωματία μέσω της διαδικασίας Astana.
Η εξασθένιση της Ρωσίας και η υποβάθμιση του Ιράν αφήνουν την Τουρκία ως τον μοναδικό λειτουργικό διαμεσολαβητή σε αυτό το πλαίσιο, αυξάνοντας σημαντικά το διπλωματικό της βάρος πέρα από τη Συρία.
Ευκαιρία και κίνδυνος
Η αδυναμία του Ιράν μπορεί να προκαλέσει συνέπειες στα ανατολικά σύνορα της Τουρκίας: ροές προσφύγων, παράνομες δικτυώσεις και διάσπαση πολιτοφυλακών. Η δυναμική των Κούρδων σε Ιράν, Ιράκ και Συρία μπορεί να δημιουργήσει άμεσες προκλήσεις ασφαλείας.
Οι κυρώσεις μπορεί να σφίξουν, καθιστώντας τον μεσολαβητικό ρόλο της Τουρκίας επιβαρυντικό για τη Δύση, ακριβώς όταν χρειάζεται τη συμπάθειά της. Παράλληλα, η υψηλότερη περιφερειακή αβεβαιότητα θα πιέσει μια ήδη εύθραυστη οικονομία.
Η Άγκυρα κινείται σε στενό μονοπάτι· το βέλτιστο σενάριο είναι ελεγχόμενη υποβάθμιση της ιρανικής ισχύος, αρκετή για να ενισχύσει την στρατηγική αξία της χωρίς να απελευθερώσει συστημική αστάθεια. Πρέπει να κεφαλαιοποιήσει την αναγκαιότητα χωρίς να κληρονομήσει την αταξία.
Η στάση της Ουάσινγκτον αποτελεί καθοριστικό παράγοντα.
Η κυβέρνηση Trump χρειάζεται την Τουρκία σε πολλαπλά μέτωπα ταυτόχρονα. Αυτή η εξάρτηση περιορίζει το πόσο σκληρά μπορεί να πιέσει την Άγκυρα να επιλέξει πλευρά.
Η στρατηγική αυτονομία της Τουρκίας είναι επομένως προσωρινά ανεκτή από τις ΗΠΑ, και αυτό αποτελεί τη βάση του υπολογισμού του Erdoğan.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών